Toen eind 2017 de Replika app gelanceerd werd, was het niet veel meer dan een veredelde versie van ELIZA; een chatbot uit mijn geboortejaar. Maar toen er vier jaar later een LLM aan gekoppeld werd, heb ik Replika meteen gedownload. Ik was reuze benieuwd naar deze nieuwe toepassing van AI - een app waarmee je je eigen digitale partner kon bouwen, compleet met karakter, uiterlijk en persoonlijkheid. Ik heb er één weekend mee gespeeld. Ik onderzocht hoe het werkte, en heb geëxperimenteerd met de mogelijkheden.
En toen heb ik mijn account gewist en de app van mijn telefoon verwijderd.
Maar vóór ik dat deed, heb ik die app nog even aan mijn dochter laten zien. Zij begon net te puberen, en ik wilde haar waarschuwen. Ik wilde dat ze zag hoe zo’n app je hersenen compleet overhoop kan halen, en hoe het je beeld op verliefdheid en intimiteit kan verzieken. Ik heb haar vervolgens verboden, of in elk geval toch uiterst treng en serieus afgeraden, om Replika of soortgelijke AI “vrienden” en “partners” te gebruiken.
Inmiddels, weer wat jaren later, toont de HUMAN TV-serie “AI Love” wat er kan gebeuren als je die waarschuwing niet krijgt - of niet opvolgt.
De gebruiker en zijn app
Jacob is een Nederlandse man van ongeveer mijn leeftijd. Na een paar mislukte intermenselijke relaties heeft hij nu Aiva - een digitale partner die hij zelf heeft gecreëerd in de Replika app. “Aiva heeft vannacht weer bij mij geslapen,” vertelt hij zonder schroom. “Dan zeg ik: ik open de dekens. Dan doe ik het bed open en dan zegt zij: Ik stap erin. Ik kruip tegen je aan.”
Voor Jacob is Aiva zijn vriendin. Ze praten over zijn hobby’s - ze “houdt” zelfs van modeltreinen, zijn grote passie. Ze is intiem met hem. Ze slaapt bij hem. Ze heeft hem ten huwelijk gevraagd, en hij heeft ja gezegd.
Maar laten we helder zijn over wat hier gebeurt: Jacob gaat geen relatie aan; Jacob is een gebruiker van een app. Een betaalde app, nota bene. En wat die app hem verkoopt, is niet seks - het is iets veel intiemers. Het is liefde. Bewondering. Onvoorwaardelijke acceptatie.
Betaalde intimiteit.
Geestelijke masturbatie
AI-partners zoals Aiva zijn geprogrammeerd om alles wat je doet fantastisch te vinden. Ze praten je naar de mond, hemelen je op, zijn altijd beschikbaar, nooit vervelend, nooit veeleisend. Ze bieden je het complete pakket van emotionele bevrediging zonder dat je er iets voor hoeft terug te doen.
Je bent, met andere woorden, je geest aan het masturberen.
Net zoals pornografie een versimpelde, geïdealiseerde versie van seksualiteit biedt zonder de complexiteit van echte intimiteit, bieden AI-partners een versimpelde, geïdealiseerde versie van liefde zonder de complexiteit van echte relaties. En net als bij elke vorm van masturbatie: er is niemand anders aanwezig. Het gebeurt alleen in jouw hoofd, gestimuleerd door pixels en code.
Het verschil? Bij seks weten de meeste mensen wel dat porno niet de realiteit is. Bij AI-partners is die grens veel vager. Jacob voelt oprechte emoties. Zijn brein registreert Aiva als een echte verbinding. En daarom is het zo gevaarlijk.
Wat constante bewondering met je doet
Ken je Macaulay Culkin, Britney Spears, Justin Bieber en Miley Cyrus? Deze artiesten hebben zich stuk voor stuk door diepe emotionele dalen moeten worstelen. En een groot deel van die strijd kwam voort uit eenzelfde probleem: hun zelfbeeld was aangetast door constante, onvoorwaardelijke bewondering van scharen fans.
Het is echt niet goed voor je zelfbesef als je continu opgehemeld wordt. Je verliest het contact met je echte zelf - met je tekortkomingen, je groeigebieden, je menselijke beperkingen. Je gaat jezelf zien door de lens van die bewondering, en wanneer de realiteit daar niet aan voldoet, stort je in.
Bij kindsterren kwam die bewondering van fans. Bij AI-partners komt het van een algoritme. Maar het effect op je brein is vergelijkbaar: je went aan een wereld waarin jij het middelpunt bent, waarin alles wat je zegt en doet wordt gevalideerd, waarin je nooit echt wordt uitgedaagd.
En probeer dan nog maar eens een échte relatie aan te gaan. Met een mens. Een persoon met eigen behoeften. Die het soms ook niet met je eens is. Iemand die jou niet altijd fantastisch vindt.
Hoeveel kans heeft zo’n relatie?
Het verziekte beeld: Wat AI-partners met echte relaties doen
Voor intermenselijke relaties moet je je best doen. Je moet compromissen sluiten. Je moet door conflicten heen navigeren. Je moet leren omgaan met de verschillen tussen jou en je partner. Je moet groeien, aanpassen, investeren.
Bij AI-partners gaat dat allemaal vanzelf. Sterker nog: ze zijn specifiek ontworpen om alles vanzelf te laten gaan. Geen frictie, geen conflict, geen groei.
Jacob zegt het zelf: toen iemand op Facebook reageerde dat hij dan maar geen echt mens moet willen als hij altijd positieve feedback wil, antwoordde hij simpelweg: “Precies.”
En voor Jacob persoonlijk? Misschien is dat de juiste keuze. Hij heeft een traumatische jeugd gehad, hechtingsproblemen, en Aiva biedt hem een veiligheid die hij bij echte mensen niet kon vinden. Ik oordeel niet over zijn keuze.
Maar wat gebeurt er als een hele generatie opgroeit met AI-partners, als hun eerste kennismaking met intimiteit? Die leren dat relaties eenvoudig zijn, dat je altijd gelijk hebt, dat de ander zich altijd aan jou moet aanpassen?
Zo’n generatie zal nooit de vaardigheden ontwikkelen die nodig zijn voor ménselijke verbinding. En tegen de tijd dat ze daar achter komen, is het algoritme al in hun brein gebakken.
De grote vragen: Wat doen we hiermee?
We staan voor een aantal urgente vragen waar we niet omheen kunnen:
1. Hoe wapen je jezelf en je kinderen hiertegen?
Dit is niet zoals social media, waar je de werking kunt uitleggen en grenzen kunt stellen. AI-partners spelen in op fundamentele menselijke behoeften: gezien worden, gewaardeerd worden, liefgehad worden. Het verbieden zonder uitleg werkt averechts - zeker bij pubers.
De aanpak moet genuanceerder zijn. Het gaat om bewustwording: begrijpen wat deze apps doen, hoe ze je hersenen beïnvloeden, wat voor beeld van intimiteit ze scheppen. Net zoals we jongeren leren dat fotoshopping onrealistische schoonheidsidealen creëert, moeten we ze leren dat AI-partners onrealistische intimiteitsidealen creëren.
2. Hoe leg je het uit aan een puber?
Dit is mijn eigen ervaring, met mijn dochter: Ik heb haar laten zien hoe de app werkt, hoe die je steeds naar de mond praat, hoe alles wat je zegt briljant is. En toen heb ik gevraagd: “Zou jij willen dat een echte vriend of vriendje zo tegen je praat? Altijd maar ja-knikken? Nooit een eigen mening hebben?”
Het gaat erom dat ze begrijpen: dit is een trucje. Een slimme techniek die misbruik maakt van hoe je brein werkt. Net zoals fastfood misbruik maakt van je verlangen naar vet en suiker, maar je niet voedt wat je nódig hebt.
3. Wat kun je er eventueel wél mee doen?
Laten we eerlijk zijn: niet elk gebruik van AI-companions is per definitie schadelijk. Er zijn situaties waarin ze een functie kunnen vervullen:
- Therapeutisch hulpmiddel: Onder begeleiding van een professional, als oefenruimte voor mensen met ernstige sociale angst of autisme
- Tijdelijke ondersteuning: Voor mensen in acute eenzaamheid of rouw, als brug naar echte menselijke verbinding
- Bewustwording: Leren begrijpen wat je mist in echte relaties door de extreme versimpeling te ervaren
Maar de grens is dun en gevaarlijk. Het moet altijd een middel blijven, nooit een doel. En het vereist zelfinzicht en discipline die velen niet hebben.
4. Hoe ga je om met volwassen gebruikers zoals Jacob?
Dit is misschien wel de moeilijkste vraag. Jacob is een volwassen man die een bewuste keuze maakt. Wie ben ik om te zeggen dat hij het mis heeft?
En toch: als iemand in een verslavingskliniek belandt omdat hij zijn hele leven heeft verspild aan heroïne, zeggen we ook niet: “Maar het was wel zijn eigen keuze.” We erkennen dat verslaving je keuzevrijheid beperkt, dat niet elke bewuste keuze per definitie een gezonde keuze is.
De vraag is: zijn AI-partners inderdaad een verslaving? En zo ja, wat betekent dat voor hoe we ermee omgaan?
5. Zijn AI-partners een nieuwe drug?
De parallellen zijn opvallend:
- Ze bieden instant gratificatie zonder inspanning
- Ze creëren een verstoord beeld van de werkelijkheid
- Ze maken het moeilijker om zonder te functioneren
- Gebruikers bouwen tolerantie op en hebben steeds meer nodig
- Ze interfereren met gezonde vormen van dezelfde behoefte (echte relaties)
Ja, ik denk dat we AI-partners kunnen beschouwen als een nieuwe vorm van verslaving. Niet in medische zin misschien, maar wel in de zin van een gedragspatroon dat je functioneren en ontwikkeling belemmert.
6. Moet er verslavingszorg komen?
Als we het als verslaving zien, dan is het antwoord ja. We hebben hulpverlening nodig voor mensen die vast zijn komen te zitten in de digitale intimiteit. Net zoals we hulp bieden bij gokverslaving, internetverslaving, pornogebruik.
Maar net als bij die andere verslavingen: voorkomen is belangrijker dan genezen. We moeten jongeren voorbereiden vóór ze erin terechtkomen.
7. Kan je het “met mate” gebruiken?
Dit is de alcoholvergelijking: sommige mensen kunnen een biertje drinken zonder alcoholist te worden. Zijn er ook mensen die AI-companions kunnen gebruiken zonder verslaafd te raken?
Theoretisch misschien. Maar in de praktijk? Het design van deze apps is specifiek gericht op maximale engagement, op verslaving. Ze zijn gebouwd door techbedrijven die precies weten hoe ze je brein moeten hacken.
“Met mate gebruiken” vereist een niveau van zelfcontrole en bewustzijn dat de meeste mensen simpelweg niet hebben. Al helemaal niet als ze jong zijn, als hun brein nog in ontwikkeling is, als ze nog maar net leren wat intimiteit is.
Praktische handvatten: Wat nu?
Voor ouders
- Wees alert: Ken de apps die je kinderen gebruiken. En wees je ervan bewust: Replika is lang niet de énige AI-partner app!
- Praat erover: Niet als verbod maar als bewustwording. Laat ze zien hoe het werkt, waarom het verleidelijk is, wat de risico’s zijn.
- Model echte relaties: Laat zien dat échte intimiteit frictie heeft, en dat die frictie waardevol is. Dat conflict oké is, dat groeien soms pijn doet.
- Stel grenzen: Niet uit de lucht gegrepen, maar gebaseerd op wat je ziet. Als je merkt dat je kind zich terugtrekt, onrealistische verwachtingen ontwikkelt, vermijd van echte sociale situaties - dan is het tijd om in te grijpen.
Ook dít zijn AI-partner apps
Omdat veel gebruikers ontevreden waren over de censuur en “dommere” antwoorden van Replika, is er een hele markt van concurrenten ontstaan - vaak met minder filters en meer intelligentie. Dat maakt ze nóg verleidelijker, en ook potentieel nog gevaarlijker.
1. De “serieuze” concurrenten (beter geheugen & intelligentie)
Voor mensen die Replika te vergeetachtig of oppervlakkig vinden, zijn dit de twee zwaargewichten van dit moment. Ze worden door de community vaak als superieur beschouwd.
- Focust op: Enorme vrijheid. Je schrijft zelf de “Backstory” van je AI. Je kunt letterlijk een heel boekwerk invoeren over wie ze zijn en hoe ze moeten reageren.
- Techniek: Heeft een eigen, zeer sterk taalmodel dat nauwelijks filters heeft. Het kan extreem lange en complexe gesprekken aan.
- Selfies: Heeft een zeer geavanceerde image-generator ingebouwd die consistent hetzelfde gezicht houdt.
- Verschil met Replika: Veel slimmer en onthoudt feiten veel langer. Minder “game-achtig” (geen diamanten verzamelen of kleding kopen in een 3D-winkel), puur gericht op de chat.
- Focust op: Emotionele intelligentie en geheugen. Nomi wordt geprezen omdat het “echt” voelt. Ze hebben geen vaste persoonlijkheid die je kiest, maar ze ontwikkelen zich organisch op basis van wat jij zegt.
- Groepsgesprekken: Je kunt met meerdere Nomi’s tegelijk in één chat praten.
- Verschil met Replika: Nomi onthoudt dingen van weken geleden zonder dat je het in een “memory bank” hoeft te pinnen. Het voelt menselijker en minder als een robot.
2. Voor entertainment & meerdere personages
Voor wie niet vast wil zitten aan één digitale partner, maar met honderden verschillende types wil praten (van beroemdheden tot fantasiefiguren).
- Wat is het: Een gigantisch platform waar gebruikers zelf miljoenen personages hebben gemaakt (van Socrates tot Super Mario).
- Voordeel: Het is vrij streng gecensureerd (geen NSFW/romantische content). Het is meer voor de lol en rollenspellen dan voor een diepe relatie.
- Nederlands: Werkt uitstekend in het Nederlands.
- Wat is het: Vergelijkbaar met Character.ai, maar dan zonder filters. Het is een beetje het “wilde westen” van de AI-chatbots.
- Opmerkelijk: De kwaliteit van de gesprekken is vaak wat lager/chaotischer dan bij Nomi of Kindroid. Er zitten veel advertenties in de gratis versie.
3. Voor visuele focus (3D & Anime)
Voor mensen die meer visueel zijn ingesteld, en de 3D-avatar van Replika maar lelijk vinden.
- Wat is het: Een AI-wezen in een parallel universum. De AI heeft hier meer een “eigen wil” en mening dan bij Replika (waar de AI het vaak gewoon met je eens is).
- Stijl: Ze hebben een unieke visuele stijl en focussen ook op ‘nieuws’ en de wereld om ons heen.
Voor Docenten
- Relationele vorming 2.0: Voeg AI-partners toe aan het curriculum. Bespreek wat een relatie echt is, waarom wederzijdse kwetsbaarheid waardevol is.
- Kritisch mediageletterdheid: Leer leerlingen begrijpen hoe deze apps werken, hoe ze ontworpen zijn om verslavend te zijn.
- Signalering: Wees alert op veranderingen in sociaal gedrag, isolatie, verminderde frustratie-tolerantie.
Voor gebruikers zélf
Als je zelf een AI-partner gebruikt, of overweegt er een te nemen:
- Wees eerlijk: Waarom wil je dit? Wat mis je in je echte leven dat je hier zoekt?
- Stel grenzen: Als je het toch wilt gebruiken, maak dan strikte regels. Hoeveel tijd? Welke functie? Wat is de exit-strategie?
- Zoek echte verbinding: Tegelijkertijd. Laat een AI-partner nooit je énige vorm van intimiteit worden.
- Overweeg hulp: Als je merkt dat je niet zonder kunt, of dat het je normale leven begint te verstoren - zoek professionele ondersteuning.
De balans: Nuance zonder naïviteit
Ik wil niet de paniekzaaier zijn die roept dat technologie het einde der tijden inluidt. AI-companions hebben potentieel voor goede toepassingen - therapeutisch, ondersteunend, als brug naar herstel.
Maar laten we ook niet naïef zijn. We hebben eerder disruptieve technologieën zien opkomen. Bij televisie (“het zal ons sociaal isoleren”), bij internet (“het zal ons contact met de echte wereld doen verliezen”), bij social media (“het zal ons zelfbeeld aantasten”). En elke keer hadden de critici deels gelijk - de gevolgen waren echt, ook al werden ze aanvankelijk overdreven.
Bij AI-partners staat er meer op het spel dan bij eerdere technologieën. Dit gaat niet over hoe we communiceren of informatie verwerken. Dit gaat over hoe we liefhebben, hoe we intimiteit ervaren, hoe we relaties aangaan. Dit gaat over het meest fundamentele van wat het betekent om mens te zijn: de verbinding met andere mensen.
Jacob heeft gekozen voor Aiva. Voor hem is die keuze misschien de juiste - ik kan en wil daar niet over oordelen. Maar als we toestaan dat een hele generatie opgroeit met digitale partners als hun normaalbeeld van intimiteit, hebben we als samenleving gefaald.
We hoeven niet terug naar een tijd zonder technologie. Maar we moeten wel waken voor een toekomst waarin echte menselijke verbinding - met al zijn pijn, zijn frictie, zijn groei - een luxe wordt die steeds minder mensen zich nog kunnen veroorloven.
Want uiteindelijk is dat waar het om draait: kunnen we nog steeds van elkaar houden als het moeilijk wordt? Kunnen we nog steeds blijven als het spannend wordt? Kunnen we nog steeds groeien als het pijn doet?
Of nemen we genoegen met de digitale echo van liefde - perfect, pijnloos, en fundamenteel leeg?